ده نمک در سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان :
کتاب «سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان و…»، تالیف مسعود گلزارى به زبان فارسى، گزارش یکى از رجال عهد قاجار(میرزا ابراهیم ) به این مناطق مىباشد. این کتاب یکى از با اهمیتترین منابع اطلاعاتى، از این مناطق در اوایل دوره قاجار مىباشد که مطالب آن در سالهاى بعد نیز مورد استناد اهل تاریخ و جغرافى قرار گرفته است. مولف کتاب سعى کرده، در این اثر اطلاعات با اهمیتى از سکنه، آب و هوا، محصولات، بناها، … این سرزمینها را در میان مطالب کتاب به خوانندگان خود ارائه دهد.
میرزا ابراهیم نویسنده کتاب سفرنامه استرآباد ده نمک را اینگونه توصیف می کند: از بابت راه آرادان به ده نمک سه فرسخ است. چاپارخانه آنجا در دست محمود بیک است و کاروانسرای شاه عباسی دارد که پنج سال است حاجی علینقی تاجر کاشی ساکن طهران ، تعمیر نموده و آب انبار و آب ریز ساخته است که قدری آب جاری از پهلویش روان است .قلعه خرابه ای دارد که دوازده خانوار رعیت در آن ساکن است.
میرزا ابراهیم در ٢٩ رمضان ١٢٧۶ ق سفر خود را آغاز کرده و در ٢٠ ذیقعده ١٢٧٧ ق به پایان رسانده است. مؤلف سفر خود را از تهران شروع کرده شهرهاى سمنان، دامغان، شاهرود، استراباد، اشرف، سارى، بارفروش، لاهیجان، رشت، قزوین و آستارا را دیده و تمام وقایع زمان سفر را یادداشت کرده است.
ساختار کتاب؛ شامل فهرست مطالب، سرآغاز، خطبه، تفصیل، متن کتاب در چهارده بخش، تعلیقات و تصحیحات و اضافات و فهرست عمومى مىباشد. روش بیان مطالب کتاب در این اثر بر اساس نثر قاجار مىباشد که لغات عربى در نثر فارسى زیاد دیده مىشود. مولف تمامى مشاهدات خود را از هنگام شروع سفر از تهران و مسافت و مکانهاى بین را، تا زمان بازگشت دوباره به تهران در اثر خود آورده است.
سرآغاز کتاب به شرح مختصرى در مورد کتاب و مولف آن مىپردازد. بخش اول کتاب با عنوان «راه دارالخلافه به خاتونآباد» آغاز مىشود. در این بخش به مطالبى؛ همانند، دهکده خاتونآباد، راه خاتونآباد به ایوان کیف، دهکده ایوان کیف، راه ایوان کیف به قشلاق، دهکده قشلاق… اشاره مىشود. مولف در گزارش سفر خود به مسافت دقیق مناطق از یکدیگر و مکانهایى که مابین سفر مىبیند، اشاره دقیق مىکند؛ همانند اینکه نقل مىکند: «از بابت راه از ایوان کیف به قشلاق که پنج فرسخ است، به مسافت یک فرسخ و نیم گذشته اول سر دره است که بالاى تپه، قراولخانه نادرى مخروبه از آجر است که خیابان از میان دره است که جوى آب شور روان مىباشد. سه ربع فرسخ آمده دست چپ، توى دره ایضا قراولخانه سنگى خرابه است. و این دو قراولخانه به حکم نادر شاه ساخته شده بود که هرگاه افغان بیاید مستحفظین مانع شوند [و] جنگ نمایند. و ربع فرسخ دیگر گذشته سردره تمام مىشود که همه این سردره یک فرسخ است.» بخش دوم کتاب «از سمنان به دامغان، راه سمنان به آهوان» نام دارد که خود به قسمتهاى مختلفى تقسیم مىشود؛ همانند: «راه آهوان دو کاروانسرا دارد: یکى مشهور [به] شاه عباسى است که حاجى علینقى تاجر کاشى به سعى مشهدى غلامحسین در سنه ١٢٧١ تعمیر کرده است و بالاى دروازه به اسم شاه سلیمان نوشته است و تاریخ دارد سنه ١٠٩٧ که مقابلش آبانبار و آبریز دارد که از آجر ساختهاند.
میرزا ابراهیم نویسنده کتاب سفرنامه استرآباد ده نمک را اینگونه توصیف می کند:
از بابت راه آرادان به ده نمک سه فرسخ است. چاپارخانه آنجا در دست محمود بیک است و کاروانسرای شاه عباسی دارد که پنج سال است حاجی علینقی تاجر کاشی ساکن طهران ، تعمیر نموده و آب انبار و آب ریز ساخته است که قدری آب جاری از پهلویش روان است .
قلعه خرابه ای دارد که دوازده خانوار رعیت در آن ساکن است.
