- توصیف یاقوت حموی مورخ و تاریخ نویس از روستای تاریخی ده نمک :
از میان مسافران جاده ابریشم، عده ای از مورخان به شرح سفر خود در سفرنامه به روستای ده نمک اشاره نموده اند که تعدادی از آنان عبارتند از :
ابن رسته، یاقوت حموی، سیف الدوله، ناصرالدین شاه، صنیع الدوله، هوتوم شیندلر و هانری رنه دالمانی و … که در ذیل به بیان کفتار هر یک می پردازیم.
ابوعبدالله یاقوت حموی «الرومی البغدادی»متولد ۵۷۴ه ق.وی جغرافیدان و تاریخنویس مشهور قرن هفتم هجری قمری است. ، کتاب: « مُعجَم اَلبُلدان » تصنیف دانشمند بزرگ عرب « یاقُوت الُحمَوی » یکی از پربارترین کتابهای عصر خود بودهاست.
کتاب یاقوت نیز از همان تألیفها است که بخشهاى عمدۀ آن مربوط به ایران دوران اسلامى و برخى از بخشهاى آن نیز دربارۀ دیگر کشورهاى هم مذهب ملت ایران است. این کتاب چنانکه یاد کردیم بر حسب حروف تهجى تنظیم گشته و هر حرف بنام کتاب و در ذیل هر کتاب بابهایى دربارۀ شهرهاى ایران و برخى از دانشمندان آن است یاقوت نام مشترک را از اینرو بر این کتاب نهاده که در ذیل هر کتاب (حرف) همۀ شهرهایى را که از نظر لفظ مشترکاند ولى هر کدام در سرزمین خاصى است بیاورد و آنگاه پس از بیان خصوصیتهاى هر شهر منسوبان بدان را از عالمان و محدثان و مفسران و شاعران یاد مىکند. نگارنده کوشیده است در متن تنها شهرهاى ایران آن زمان و دانشمندان منسوب به آنها را برگزیند و در حاشیه شهرهاى همنام آنها را که در بیرون از مرزهاى ایران آن روزگار است بایجاز یاد کند و خواننده را به صفحۀ متن مراجعه دهد. هدف از یاد کردن منسوبان به هر شهر این است تا جوانان ما دریابند که در مثل از شهر ساوه یا دیگر شهرهاى ایران چه بزرگانى برخاسته و با چه هوشمندى در پیشرفت دانش اسلامى مىکوشیدهاند یاد کردن شهرهاى همنام در حاشیه ما را به این نکتۀ مهم متوجه مىسازد که چگونه ملت ما با دیگر ملتها رابطه داشته و یا نفوذ ایرانى را در سرزمینهاى دیگر و مهاجرت آنان را بکشورهاى دور نشان مىدهد و هم ثابت مىکند که ملت ما بهر جا رفته زبان شیرین فارسى را چون جان حفظ کرده و بسنت نیاکان خویش بیدرنگ به آبادانى مىپرداخته و نام ایرانى بر روى جایگاهى که آباد کرده مىنهاده است
یاقوت حموی در کتاب خود بخشهای را به توصیف روستای تاریخی ده نمک پرداخته است