در باره ده نمک روستای تاریخی ده نمک:
- پیشینه تاریخی :
- روستای تاریخی ده نمک یکی از روستاهای استان سمنان امروزی است ، این روستا بخشی از ایالات «ورن» یکی از ایالات ۱۶ گانه دوران باستان است استان سمنان از دیر باز یکی از شهرهای چهاردهمین ایالت تاریخی « ورن »یا ورنه از تقسیمات شانزده گانه اوستایی در دوران باستان بوده است ورن یا ورنه متشکل از صفحات جنوبی البرز ، خوار ، شامل سمنان ، دامغان ،خوار ، دماوند ، فیروزکوه ، شهمیرزاد ، لاسگرد، ده نمک ، آهوان ، قوشه ، ویمه و نقاط کوهستانی ، مازندران بوده استکه در دوره مادها و هخامنشیان بخشی از قلمرو سرزمین «پارت» را در همسایگی مادها تشکیل می داد. اشکانیان ایالات ایران را به هجده بخش وسیع تقسیم کردند که یکی از ایالتهای مهم آن قومس (در نواحی استان سمنان ) بوده است این منطقه در تمام دوره حکومت مادها و هخامنشیان، «کومیسنه یا کومیشان» و یا «قومس» بعد از اسلام، جزو ایالت بزرگ «پارت یا پرتو» به شمار میرفت.
- ناحیه قومس یکی از نواحی مشهور ایران است روستای ده نمک در قدیم آخرین نقطه مرز غربی ایالت قومس و مرز شرقی ری بوده است. . نام كومش در متون هخامنشي چون كتيبه داريوش در بيستون و اشكاني كوميسنا ذكر شده و سه راهي مهمي در آن قرار داشته است در دوره هخامنشي از كومش يك راه به سوي شرق سرزمين باختر) و راهي به سوي شمال ( گرگان و مازندران ) وراهي به سوي غرب (ري امتداد داشته است .
- روستای تاریخی ده نمک در روزگار فرمان روايی مادها، حد فاصل بين ايالات ماد و پارت بود و اين دو سرزمين را از هم جدا می كرد. روستای ده نمک تا قبل از تقصیمات کشوری سال 1390 یکی از روستاهای شهرستان خوار یا همان گرمسار کنونی بود هخامنشيان منطقه خوار را كه جزء ايالت پارت بود تصرف كردند. در دوره ساسانيان، شهرستان خوار زمانی جزو قومس و زمانی جزو ری بود و اغلب، حكام طبرستان بر اين ناحيه فرمانروايی داشتند. .
پس از اسلام، روستای دهنمک جزو بلاد ری به شمار می رفت. در سال 329 هجری قمری و در زمان سلطنت نصر بن احمد سامانی، ماكان كاكی عليه دولت سامانيان قيام كرد و چند شهر از ايالت قومس و نيز خوار، سمنان و سمنك و ری را تصرف كرد. در زمان حكومت غزنويان و به ويژه سلطنت سلطان مسعود، خراسان و قومس و ری مورد تاخت و تاز طغرل بيك سلجوقی و تركان غز قرار گرفت و عده ای از اهالی سمنان، خوار و برخی ده های ری جان خود را از دست دادند. بعد از انقراض سلسله غزنويان، تمامی ولايات باختری ايران به تصرف سلجوقيان در آمد . - ایالت قومس یا کومش، از کانونهای مهم اسماعلیان در قرنهای ششم و هفتم هجری بود. به طوری که در این ایالت ۱۵۰ قلعه در اختیار این فرقه بود که هر مجموعه از آنها را یک کدخدا و هر قلعه مجزای آن را یک محتشم که به منزله فرماندار کل یا حاکم بزرگ بود، زیر نظر داشت
- در زمان حمله مغول به ايران، در سال 616 هجری قمری، محدوده خوار توسط قشون چنگيز به تصرف مغول ها درآمد وهلاكوخان با تخريب و تصرف قلعه های فرقه اسماعيليه، طومار اين فرقه را درهم پيچيد. ايل خانان مدت ها بر اين نواحی حكومت كردند تا اين كه سر به داران با ظهور در خاور ايران علم مخالفت با مغولان را برافراشتند . در سال 909 هجری قمری حكومت فيروزكوه و خوار با حمله شاه اسماعيل مؤسس سلسله صفوی از بين رفت.
- روستای ده نمک بیش از یک هزار سال قدمت دارد که طی قرن های گذشته همواره شاهد عبور کاروان های متعدد مسافران، تاجران، جهانگردان و زائران حضرت امام رضا علیه السلام بوده است. این مسافران پس از طی فرسنگ ها راه دراین منزل اُطراق نموده و پس از استراحت و تیمار اسبان و شتران خود، به سفر خود ادامه می دادند.
- بر اساس تقصیمات کشوری (مصوبه هیات وزیران)درسال 1390 روستای ده نمک تابع دهستان کهن آباد شهرستان آرادان از استان سمنان گردید و از شهرستان گرمسار (خوار) جدا شد.
- براساس متون باقیمانده از سفرنامه ناصرالدین شاه، اردوان اسم قدیم آرادان بوده است که از نام اردوان اشکانی مشتق شده و پس از گذشت زمان به لفظ آرادان مبدل شده است. شهرستان آرادان دارای وسعتی در حدود چهار هزار و 329 کیلومتر مربع و جمعیتی بالغ بر 15 هزار و 175 نفر براساس سرشماری سال 1390 می باشد، این شهرستان در 15 کیلومتری شهرستان گرمسار واقع شده و از شمال به فیروزکوه، از غرب به گرمسار، از شرق به سرخه و از جنوب به اردستان اصفهان منتهی می شود.
- به خاطر پيشينه تاريخى سکونت در روستاى ده نمک و همچنين واقع شدن در مسير جاده ابريشم، آثار و بناهاى متعددى در آن ساخته شده است که مهمترين آنها عبارتند از: دژها) قلعه دوره اشكاني) ، كاروانسراي تخريب شده متعلق به دوران قبل و بعد از اسلام ، كاروانسراي قرون مياني اسلام ، كاروانسراي صفوي ، مقبره، حمام، قنات، يخچال و آب انبارها (ما قبل صفوي و صفوي)و000میباشد ضمن اينکه تعداد قابل توجهى از آثار تاریخی اين روستا ، از جمله آسيابهاى آبى، قره سوخانه(دادگاه)، چاپارخانه، قهوه خانه و… در طول سالهاى گذشته از بين رفتهاند.
- يكي از مهمترين شاهراههاي ارتباطي و تاريخي ميان تمدنهاي كهن جاده ابريشم بوده ، ابريشم نامي است به قدمت يك قرن تجارت و داد و ستد در اين جاده در اواسط دوران اشكاني شكل رسمي و نظاممندي را به خود گرفته است . بخش زيادي از اين جاده از داخل سرزمين ايران ،و روستای تاریخی ده نمک نیز می گذشته که منزلگاهی برای عبور کاروانان و مبادلات بوده است در این مسیر و در راستای ایجاد امنیت و آسایش اقدام به ساختن دژهاي دفاعي متعدد در پيرامون جاده و دژهاي كوچك در كنار ايستگاهها و كاروانسراها و حفر چاههاي آب و ساختن كاروانسراهها با توجه شرايط محيطي را میتوان مهم ترین عامل نام برد .
- روستاي ده نمك يكي از منزلگاههاي مهم مسير جاده ابريشم بوده كه داراي قدمتي از دوران قبل از اسلام (مقطع زماني از 500 ق.م تا 600 ميلادي) تاكنون ميباشد و در كتب قديمه از آن به عنوان قريه الملح يا قصرالملح ياد شده است.
- يكي از اين بناها كه جنبه امنيتي ایستگاه ده نمک را بازگو ميكند دژ يا قلعه ده نمك ميباشد. دژ ده نمك در روستاي ده نمك و در كنار جاده قديمي گرمساربه سمنان و به فاصله 500 متري جنوب شرقي كاروانسراي صفوي ده نمك واقع شده است. بنايي تقريباً مدور با قطر داخلي 55 متر و ارتفاع 12 الی 14 متر و با ضخامت نیم متر تا دو متر که با خشت و چينه ساخته شده است. ورودي بنا در بخش شرقي آن واقع شده است، در حاشيه جنوبي بنا زائدهاي چهارگوش ديده ميشود كه احتمالاً به صورت برج و يا به عنوان بستري جهت ايجاد اتاقها و حجرهها در بخش فوقاني دژ عمل ميكرده است. اين دژ از لحاظ پلان و شيوه ساخت به ميزان زيادي قابل مقايسه با دژ پاده ميباشد كه هر دو در مسير جاده ابريشم قرار گرفته اند و به احتمال زياد هردوكاربري تدافعي و برقراري امنيت در اين منطقه را به عهده داشته اند.
- يخچال در حاشيه شمالغربي دژ قرار دارد كه قدمت آن به قبل از اسلام ميرسد وقديميتر از يخچال صفوي است در ضلع جنوبي دژ ده نمك آثاری از ويرانه هاي يك كاروانسراي قديمي نیز ديده ميشود.
- آب انبار روستای ده نمک و کنار کاروانسرای شاه عباسی این روستا قرار دارد، این آب انبار منسوب به دوره قاجار و دارای پاشیر، مخزن و پوشش گنبدی مخزن که به شکل پلکانی ساخته شده است که البته سردری نیز دارد، پلان مخزن همانند اکثر مخازن معمول آب انبارهای منطقه براساس دایره ساخته شده که قطر خارجی آن در حدود 5/10 متر و عمق آن حدود 5/8 متر از سطح زمین است،
- کاروانسرا ی روستای دهنمک بر سر راه قديمي و تاريخي جاده سنگ فرش بنا شده است تاریخ احداث آن مربوط به دوره صفویه است و در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است، كاروانسـرا در ارتفاع 1021 متري سطح دریا بنا شده و از نوع كاروانسرای چهار ايـواني مي باشد، در قسمت جنوبـي آن تالاري معروف به نام شاه نشين قرار دارد. اين كاروانسرا چهار گوش(مربع) است و بناي آن از آجرهاي خطائـي ساخته شده است و داراي 24 حجـره با يك اطاق حدوداً 3 *2 كه جهت اسكان کاروانان از آن استفاده مي كرده اند .
- موقعیت جغرافیایی روستا :
- روستای ده نمک در مختصات جغرافيايى 52 درجه و 43 دقيقه طول شرقى و 35 درجه و 15 دقيقه عرض شمالى واقع شده است. ارتفاع اين روستا از سطح درياهاى آزاد 901 متر است.
- روستای ده نمک شرقى ترين روستاى شهرستان آرادان است. رشته کوههاى البرز (فیروزکوه ) در شمال آن و دشت کوير در جنوب آن (منتهی به اردستان اصفهان ) و شرق آن به سرخه منتهی میگردد . اين روستا تا آرادان 23، تا گرمسار 35، تا سمنان 75 و تا تهران144 کيلومتر فاصله دارد. ده نمک هم اکنون در جنوب جاده اصلى تهران به مشهد قرار دارد. در گذشته اين جاده ترانزيتى از داخل روستا مىگذشت. راه آهن تهران به مشهد نيز از جنوب اين روستا مىگذرد و داراى ايستگاه راه آهن مىباشد.
- «در شبکه راههاى قديمى، از ده نمک راه ديگرى به طرف شمال جدا مىشد و به چهار طاق با قلعهى عظيم آن مىرسيد و پس از گذشتن از قلعهى ضحاک و رامهى پايين و بالا و قلعه کيخسرو به جادهى اصلى کنار حبله رود مىرسيد و به فيروزکوه مىرفت.
- پیشینه روستا از زبان مورخان :
- واقع شدن روستای دهنمک بر سر جاده رى – خراسان و عبور کاروانيان و زائرين امام رضا(ع) و از جمله جغرافي دانان و سفرنامه نويسان باعث شده است که اطلاعات ذي قيمتى از جغرافياى تاريخى اين منطقه در کتابهاى تاريخى و جغرافيايى به صورت پراکنده ثبت گردد.
- ياقوت حُموى جغرافى دان قرن هفتم هجرى از روستای دهنمک چنين نام برده است: «روستايى در نزديکى خوار (گرمسار) وجود دارد که ايرانيان آن را ده نمک خوانند و من آن را ديده ام.»
- شاهراه بزرگ خراسان از سراسر ايالت قومس مىگذشت. در اين موضوع، عموم کتبِ مسالک و ممالک از ‹‹ابن خردادبه›› تا ‹‹حمدالله مستوفي›› اتفاق نظر دارند. اين شاهراه پس از خروج از رى و طى سه منزل به خوار (گرمسار) مىرسيد. منزل چهارم، قصرالملح يا قريه الملح بود که آن را به فارسى به قول حمدالله مستوفى ‹‹ده نمک›› مىگفتند و امروزه هم به همين اسم موسوم است.
ابن رسته نیز در قرن سوم هجری در شرح مسير خوار (گرمسار ) تا ده نمک چنين مىنويسد: «از خوار تا ده نمک، هفت فرسنگ است و جاده اش در کشتزارها و مزارع پيش مىرود». اين گفته نشان مىدهد که اين روستا در گذشته منطقهاى آباد و پر رونق بوده است.
