آسیاب های ده نمک:
در روستای تاریخی ده نمک چهار آسیاب موجود بود که سه تای آن در سمت شمال روستا و در مسیر جریان آب از مسیر رودخانه رامه احداث شده بود که به ترتیب عبارت بودند از آسیاب آبی که در فاصله یک و نیم کیلومتری شمال روستای ده نمک واقع بود مصالح آن تماما از خشت خام بود آسیاب دوم ملقب به آسیاب خرابه یا همان آسیاب کناری که در حدود دو کیلومتری شمال روستا بنا شده است این آسیاب دارای برج های دیده بانی است که بنای آن همچنان باقی است مصالح آن خشت و گل است بنا با خشت لوزی طراحی شده است آسیاب سوم روستای ده نمک در فاصله حدود سه کیلومتری شمال روستا و بر سر همان مسیر رودخانه بنا شده است . آسیاب چهارم آسیاب است که در مجاورت کاروانسرا پائین ده نمک واقع شده است و با موتور راه اندازی گردیده بود از متولیان آسیاب میتوان به رضا نجار که متولی آسیاب موتوری و مرحوم قربانعلی طحان که متولی آسیاب خرابه بوده است
عموما برای آرد کردن گندم و غلات دیگر جهت تهیه نان و مصارف مختلف از آن استفاده میشد. این بناها از جمله آثار تاریخی استان سمنان محسوب می شود که معمولا در کنار آبادی ها و بر سر راه آب ها ساخته شده اند. آسیاب با دو سنگ مسطح وجود دارد که روی هم قرار میگیرند.ساختمان داخلی آسیابها دارای چند اتاق به منظور استراحت آسیابان و انبار گندمهایی است که باید آرد شود.
هر آسیاب دارای قسمت های مختلفی است که عمده ترین قسمت آن “تنوره” است که به صورت مخروطی وارونه طراحی میشد ، به گونه ای که آب ذخیره شده در آن از روزنه ای کوچک با فشار پره ها ،سنگ آسیاب را حرکت می داد.
فضای اصلی آسیاب ها در دل زمین جای دارد و بخش نمایان آن شامل نورگیرها و ورودی آسیاب است : از دیگر قسمت های آسیاب می توان سنگ زیرین و زبرین را نام برد که سنگ زیرین آن بسیار مقاوم تر است. آسیاب آبی یا آسیا اووی دستگاهی بوده است که برای خورد کردن گندم و سایر غلات و برای درست کردن آرد وجود داشته است آسیاب بادی نخستین بار در ایران بکار گرفته شده است و تا چند سال بعد از انقلاب فعال بود. در کنار آبادى ده نمک و بر سر راه آب ، هر جا که پستى و بلندى اجازه مىداده از انرژى پاک و ارزان آب براى چرخش سنگ آسیاب استفاده مىشده است. عمدهترین قسمت آسیاب، تنورهٔ آن است که به صورت مخروطى ناقص و وارونه طراحى و ساخته مىشده است. به گونهاى که آب ذخیره شده در آن، از روزنى کوچک با فشار، پرههاى سنگآسیاب را به حرکت در مىآورد.
سنگهاى آسیاب از نوع مقاوم و به شکل مدور هستند که یکى ثابت و دیگرى متحرک است. گندم یا جو، از روزنى به مرکز آن هدایت مىشود و بر اثر سایش و حرکت سنگ بالایى بر سنگ پایینى، گندم به آرد تبدیل مىشود.
فضاى اصلى آسیابهای شمال ده نمک در دل زمین جاى دارد و بخش نمایان آن اندک است و به نورگیرها و ورودى خلاصه مىشود. محلهایى براى نگهدارى جوال گندم و آرد و استراحت آسیابان نیز جزیى از فضاهاى آسیاب محسوب مىشود. در فصل گرما، تنورهٔ آسیابها محلى براى آبتنى جوانان بوده و هست که خطراتى را نیز به همراه داشته است. در روستای ده نمک، آسیابهای فراوانی از دورههای مختلف تاریخی به جا مانده است که برخی از آنها به وسیله نیروی حیوانات کار میکردند و برخی مانند آسیابهای بادی با نیروی باد به حرکت میافتادند و برخی نیز با نیروی آب، اما این موضوع که در دل کویری خشک و بیآب آسیابی ساخته شده باشد که نیروی محرکه آن آب باشد، امری شگفتانگیز به شمار میرود.
اگرچه کتاب استخری (اصطخری) که در آن اشاره به ساخت آسیاب بادی شدهاست مربوط به پیش از سال ۳۳۰ هجری خورشیدی (۳۴۰ هجری قمری) بودهاست، ولی در یکی از کتابهای مسعودی که چند سال بعد نوشتهشده است، به داستانی اشاره میشود که در آن یک ایرانی به نزد خلیفه دوم ، ادعا میکند که میتواند یک آسیاب بادی بسازد، و عمر نیز برای ثابت شدن این ادعا از او میخواهد تا این کار را انجام دهد، و او نیز موفق میشود. اشاره تاریخ نویسان به داستان کشته شدن یزدگرد ساسانی بدست آسیابان و اشاره به کشتار ایرانیان یک بار در الیس به فرماندهی خالد پس ولید و یک بار در زمان امویان در گرگان به فرماندهی یزید بن مهلب از روایتهایی است که در آنها به آسیاب آبی و بادی آشاره شده است