کاروانسرای شاه عباسی (دوره صفویه ) روستای ده نمک :به خاطر پیشینه تاریخى سکونت در روستاى تاریخی ده نمک و همچنین واقع شدن آن در مسیر جاده ابریشم، آثار و بناهاى متعددى در ده نمک  ساخته شده است که مهمترین آنها عبارتند از: قلعه گبری، کاروانسراى شاه عباسى، مقبره، حمام، قنات، یخچال و آب انبار. کاروانسرای قبل از اسلام و کاروانسرای دوره اسلام .ضمن اینکه تعداد قابل توجهى از آثار این روستا که اغلب مربوط به دوره قاجاریه بوده‌اند؛ از جمله آسیاب‌هاى آبى، قره سوخانه(دادگاه)، چاپارخانه، قهوه خانه و… در طول سال‌هاى گذشته از بین رفته‌اند.با این حال هم اکنون نیز این روستا واجد بسیارى از عناصر و ویژگى‌هاى یک روستاى دوره قاجاریه مى‌باشد.

کاروانسرای شاه عباسی  در ۲۰ کیلومتری شرق آرادان و در ۴۰ کیلومتری شرقی گرمسار قرار دارد بر سر راه قدیمی و تاریخی جاده سنگ فرش بنا شده است ، کاروانسرای شاه عباسی در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است و مربوط به دوره صفویه می باشد ، معماری بنای کاروانسرای شاه عباسی را میتوان اینگونه توصیف نمود این بنا داری سردر ورودی با چهار ایوان و ۲۴ حجره در طرفین و یک شاه نشین می باشد . در جوار آن آب انباری که تقریبا سالم است و یک یخچال قدیمی وجود دارد ، کاروانسرای شاه عباسی ده نمک در ارتفاع ۱۰۲۱ متری سطح دریا بنا شده و از نوع کاروانسرای چهار ایوانی می باشد. از دیگر قسمتهای  کاروانسرای شاه عباسی می توان به شترخوان زیبای دور کاروانسرای شاه عباسی  ، برجهای دیدبانی چهارگانه بیرون از کاروانسرا و بار انداز در چهار گوشه آن نام برد در قسمت جنوبـی آن تالاری معروف به نام شاه نشین قرار دارد. کاروانسرای شاه عباسی  چهار گوش(مربع) است و بنای آن از آجرهای خطائی ساخته شده است کاروانسرای شاه عباسی حاضر در تقسیم بندی کاروانسراها از نوع حیاط دار می باشد دارای ۲۴ حجره با یک اطاق حدودا ۳ در ۲ که جهت اسکان مسافران در تابستان و زمستان از آن استفاده می کرده اند می باشد اندرون بنا محوطه بزرگی است که گرداگرد آن دارای اطاقهای کوچک و یک درب بدون روزن با پوشش آجری مشهود است .و در قسمت شمالی آن یک صـحن بزرگ با طاق مشاهده می گردد . در قسمت پشت ساختمانهای درون حیاط به صورت غلام گردشی طویله های بزرگی برای چهار پایان و مکانی برای خواب و پخت و پز دیده می شود . نکته مهم و قابل توجه اینکه آب مورد نیاز ساکنان کاروانسرای شاه عباسی بوسیله آب انبارهایی که در کنار جاده قرار داشته تأمین می شده است معماری زیبای این ساختمان جالب و شگفت انگیز از شاهکارهای عصر خود بشمار می رود . در بدنه داخل ایوان ورودی از قسمت جنوب جای کتیبه تاریخی است که توسط سود جویان اموال فرهنگی به سرقت رفته استکه حیاط مرکزی‌اش بیانگر معماری ایرانی آن است. درضلع غربی کاروانسرا یک یخچال قدیمی نیز وجود دارد . یخچال قدیمی این کاروانسرا متاسفانه به دلیل بی‌توجهی تفریبا از بین رفته است و به زباله دانی تبدیل شده است.کاروانسرای ده نمک چندسال پیش مرمت شده و به بخش خصوصی بعنوان مکان پذیرائی واگذار شده بود به همین دلیل کلیت کاروانسرا حفظ شده است ولی در حال حاظر تعطیل می باشد. اتاق‌های کاروانسرا به ۲ دسته تقسیم می‌شوند. اتاق‌هایی کوچکتر هستند و مشخص است مورد استفاده مسافران عادی بوده و یک بخش دیگر اتاق‌هایی به شکل سالن که مقامات از آنها استفاده می‌کردند با توجه به شرایط جغرافیایی خاص کاروانسرای شاه عباسی بسیاری از علاقه‌مندان رصد و نجوم از این کاروانسرا برای رصد ستاره‌ها استفاده می‌کنند

آب انبار های روستای تاریخی ده نمک :

آب انبار (آب انبار بالای ) روستای ده نمک (به زبان ده نمکی  مزونبل)

آب انبار صفویه کاروانسرای شاه عباسی روستای ده نمک :این آب انبار منسوب به دوره قاجار است و دارای پاشیر، مخزن و پوشش گنبدی مخزن که به شکل پلکانی ساخته شده می باشد که البته دارای سردری نیز بوده است، پلان مخزن همانند اکثر مخازن معمول آب انبارها منطقه براساس دایره ساخته شده که قطر خارجی آن در حدود ۵/۱۰ متر و عمق آن حدود ۵/۸ متر از سطح زمین می باشد.این آب انبار دارای پوشش گنبدی بروی مخزن می باشد که سطح خارجی آن بصورت پلکانی می باشد، مصالح اصلی بکار رفته آجر و ملات می باشد و با تزئینات حصیری کار شده است.در ساخت مخزن از مصالح سنگ وشفته آهکی با روکش ساروج استفاده شده است،لازم به ذکر است دو راه دسترسی یکی در شرق و دیگری در غرب وجود دارد.این آب انبار در فهرست آثار ملی کشور و تحت شماره ۵۸۱۳در سال ۱۳۸۱توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور به ثبت رسیده است این آب انبار بر سر راه اصلی جاده تهران به خراسان و در بخش شمالی جاده و شرق کاروانسرای بالا و غرب کاروانسرای پائین روستای ده نمک ساخته شده است . پله های ورودی آب انبار از سمت جنوب میباشد برای رفتن و رسیدن به مخزن و یا همان پاشیر میبایست بیش از چهار متربه زیر زمین رفت . اساس معماری آب انبارصفویه روستای ده نمک، مانند سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان خود بوده است. با این ترتیب می‌توان پنداشت که آب انبار بالا که متعلق به دوره شاه عباسی است نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی داشته است شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد این بنا داشته است این آب انبار که بنای آن تماما از آجر میباشد در بالای جاده قدیمی که از دل روستا گذر میکرد و در داخل روستا و بخش شمالی آن و پائین کاروانسرای صفویه بنا شده است که اهالی این آب انبار را آب انبار بالا می نامند این آب انبار در ضلع جنوب شرقی کاروانسرای شاه عباسی و مابین کاروانسرای پائین و کاروانسرای بالا میباشد .

برطبق تاریخی بنیاد کاروانسراها در ایران از زمان هخامنشی آغاز می شود : هر دوت مورخ یونانی در کتاب پنجم خود از ساختمانهایی گفتگو می کند که توسط هخامنشیان بین شوش و سارد ساخته شده بود ، هر دوت از یکصد و یازده بنای شبیه کاروانسرا (چاپارخانه) نام می برد که در فاصله حدود ۲۵۰۰ کبلومتر بین پایتخت هخامنشی و سارد بنا گردیده بود و کاروانیان این فاصله را در طی سه ماه طی می کردند .ازدیاد توقفگاه ها یا کاروانسراها در گذشته برای راههای ارتباطی ، جریان اقتصادی کشور که مورد توجه و علاقه حکومت بوده می باشد . مطالعه راههای ارتباطی و جاده های بازرگانی و نظامی و نتایج تحقیقات و کاوشهای باستان شناسی معلوم می دارد که از گذشته دور نیاز وافری به ایستگاه های بین راه و امنیت و رفاه کاروانیان احساس می شده است. گرچه ساختمان یا بنای ساخته شده ای از این گونه کاروانیان از عهد هخامنشی بجای نمانده، ولی کاوشهای علمی در آینده اینگونه مراکز و ایستگاه های ارتباطی شناخته و نحوه معماری آن را روشن خواهد ساخت .

آب انبار بالا منسوب به دوره قاجار است و دارای پاشیر، مخزن و پوشش گنبدی مخزن که به شکل پلکانی ،ساخته شده می باشد که البته دارای سردری نیز بوده است، پلان مخزن همانند اکثر مخازن معمول آب انبارها منطقه براساس دایره ساخته شده است  قطر خارجی این بنا در حدود ۵/۱۰ متر و عمق آن حدود ۵/۸ متر از سطح زمین می باشد.این آب انبار دارای پوشش گنبدی بروی مخزن می باشد که سطح خارجی آن بصورت پلکانی می باشد، مصالح اصلی بکار رفته آجر و ملات می باشد و با تزئینات حصیری کار شده است.در ساخت مخزن آب انبار از مصالح سنگ وشفته آهکی با روکش ساروج استفاده شده است،لازم به ذکر است دو راه دسترسی یکی در شرق و دیگری در غرب وجود دارد. آب انبار در فهرست آثار ملی کشور و تحت شماره ۵۸۱۳در سال ۱۳۸۱توسط سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور به ثبت رسیده است .این آب انبار بر سر راه اصلی جاده تهران به خراسان و در بخش شمالی جاده و شرق کاروانسرای بالا و غرب کاروانسرای پائین روستای ده نمک ساخته شده است . پله های ورودی آب انبار از سمت جنوب میباشد برای رفتن و رسیدن به مخزن و یا همان پاشیر میبایست بیش از چهار متربه زیر زمین رفت همزمان در مقابل این آب انبار ، آب انبار دیگری قرار داشت که در ده هفتاد متاسفانه تخریب گردید.اساس معماری بناهای روستای ده نمک، مانند سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان خود بوده است. با این ترتیب می‌توان پنداشت که آب انبار بالان که متعلق به دوره قاجار است نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی داشته است شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد این بنا داشته است این آب انبار در جوار کاروانسرای صفویه روستای تاریخی ده نمک آرادان قرار گرفته است .آرتور ابهام پوپ معتقد است که «احداث و ایجاد آب انبار وکاروانسراها در ایران پیروزی بزرگ معماری ایران است و در هیچ جای دنیا کاربرد و ویژگی های خاص معماری آن را نمی توان دید.

یخچال بالای روستای تاریخی ده نمک

یخچال بالا در قسمت شمالی روستای تاریخی ده نمک و در قسمت شمال غربی کاروانسرای صفویه ده نمک ملقب به کاروانسرای بالا قرار دارد در روستای ده نمک در حال حاضردو یخچال خشتی به صورت گنبدی خود نمایی میکند یخچال های حاضر  جز آب انبارهای موجود  روستا میباشد و در سازمان میراث فرهنگی و کشوری کشور تحت شماره ۵۸۲۰ ذر تاریخ ۱۳۸۱/۰۳/۲۵ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است این یخچال برای تامین یخ رعایا طراحی و ساخته شده است یخچالهای ده نمک  شباهت زیادی به آب انبارهای روستا دارد در گذشته در اطراف این یخچالها حوضچه های عمیقی با سطح بیش از بیست متر وجود داشته که در زمستان پر آب میشده است تا یخ بزنند و در سایر روزها بر روی این یخ ها آب پاشی میشده تا قطر  یخ بیشتر از پیش شود سپس یخ ها را قطعه نموده و در یخدان و یا همان یخچال ها نگهداری می کردند .

  مصالح تمامی یخچال های موجود از خشت خام و پخته و به صورت گنبدی و ارتفاع آن ها از سطح زمین بیش از هفت متر و عمق آن نیز بیش از چهار متر میباشد عمق باعث حفظ سرما و نگهداری یخ میشده است .

رمز و رازی در ساختار یخچال‌ها که روزگاری در قلب تابستان‌های داغ و سوزان، خنکای آب گوارا را به درون خانه می‌کشاند، وجود دارد.  از پیشینه تاریخی یخچال‌ها  اطلاعاتی در دست نیست و تنها دکتر جان فرایر در قرن یازدهم در سفرنامه ایران اشاره می‌کند که «در این زمان ذخیره ساختن یخ‌، رسمی متداول و دیرین سال شمرده می‌شود و امکان آن می‌رود که همراه با مغولان وارد ایران شده است .

استان سمنان با توجه به کویری بودن منطقه از این معماری بی‌بهره نبوده است و هنوز در جای جای آن از جمله در روستای ده نمک نیز می‌توان آثار این شاهکارهای معماری را مشاهده کرد.

کاروانسرای پائین روستای تاریخی ده نمک:

کلمه کاروانسرا ترکیبی از کاروان (کاربان) به معنی گروهی مسافر که گـروهی سفر می‌کنند و سرای، به معنی خانه و هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوی است کاروانسرا روستای تاریخی ده نمک محل یا بنایی است که کاروان را در خود جای می‌داد. پلان کاروانسراها مربع شکل است، با یک ورودی برجسته عظیم و بلند، و بدون نقش، با دیوارهایی که بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده است

اساس معماری کاروانسراهای روستای ده نمک، مانند سایر بناها، تابع شیوه، سنت و سبک رایج زمان خود بوده است. با این ترتیب می‌توان پنداشت که کاروانسراهای پائین که متعلق به پیش از اسلام است نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی داشته است شیوه معماری، محل و منطقه، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد این بنا داشته است در کاروانسراهای روستای تاریخی ده نمک آرادان اتاق‌های مسافران پیرامون حیاط ساخته ‌شده و پشت آنها اصطبل قرار داشته که درب ورودی اصطبل‌ها در چهار گوشه داخلی بنا قرار داشته و گاهی در ایوان ورودی حیاط باز می‌شده است.احداث بنای چهار ایوانی با حیاط باز مرکزی سابقه طولانی در معماری ایران داشته و نمونه این نقشه را می توان در کاخ اشکانی آشور ملاحظه کرد. در ادوار اسلامی از پلان ۴ ایوانی برای بنیاد بناهای مذهبی و غیر مذهبی مانند مدارس –مقابر – مساجد و کاروانسراها استفاده گردید و تقریبا این پلان نقشه ثابتی برای احداث اینگونه بناها شد . بخصوص از دوره سلجوقی به بعد کاروانسراهای زیادی با پلان ۴ ایوانی احداث گردید که آثار آن در تمامی ایران پراکنده است که از جمله آن کاروانسرای پائین روستای تاریخی ده نمک است .این کاروانسرا که بنای آن تماما از خشت میباشد در بالای جاده قدیمی که از دل روستا گذر میکرد و در داخل روستا و بخش شمالی آن و روبروی قلعه های خرابه و گبری بنا شده است که اهالی این کاروانسرا را کاروانسرای پائین می نامند و کاروانسرای آجری روستا را کاروانسرای بالا می نامند . این کاروانسرا چهار ایوانی است . کاروانسراهای پائین اتاق‌هائی برای نگهبانان، کاروانسرادار یا مامورین ساخته شده است. در دو طرف دروازه ورودی داخل کاروانسرا ی روستای ده نمک گرمسار اتاق‌هائی برای پاسداران و کاروانسرادارساخته شده است  کاروانسرا دارای حوض آب بزرگی است که در وسط کاروانسرا آن بنا شده است . از جمله یادگارهای پر ارزش معماری ایران کاروانسراهاست که از روزگار کهن به دلایل گوناگون و ارتباطی چون جریان اقتصادی ، نظامی جغرافیایی و مذهبی بنیاد گردیده و در ادوار مختلف بتدریج توسعه و گسترش یافته است .

برطبق تاریخی بنیاد کاروانسراها در ایران از زمان هخامنشی آغاز می شود : هر دوت مورخ یونانی در کتاب پنجم خود از ساختمانهایی گفتگو می کند که توسط هخامنشیان بین شوش و سارد ساخته شده بود ، هر دوت از یکصد و یازده بنای شبیه کاروانسرا (چاپارخانه) نام می برد که در فاصله حدود ۲۵۰۰ کبلومتر بین پایتخت هخامنشی و سارد بنا گردیده بود و کاروانیان این فاصله را در طی سه ماه طی می کردند .ازدیاد توقفگاه ها یا کاروانسراها در گذشته برای راههای ارتباطی ، جریان اقتصادی کشور که مورد توجه و علاقه حکومت بوده می باشد . مطالعه راههای ارتباطی و جاده های بازرگانی و نظامی و نتایج تحقیقات و کاوشهای باستان شناسی معلوم می دارد که از گذشته دور نیاز وافری به ایستگاه های بین راه و امنیت و رفاه کاروانیان احساس می شده است. گرچه ساختمان یا بنای ساخته شده ای از این گونه کاروانیان از عهد هخامنشی بجای نمانده، ولی کاوشهای علمی در آینده اینگونه مراکز و ایستگاه های ارتباطی شناخته و نحوه معماری آن را روشن خواهد ساخت .
در دوره طولانی سلسله اشکانیان در نجد ایران و حوزه نفوذ و اقتدارشان یعنی از دادگاه آنان در شرق (استپ آسیای مرکزی ) تا منطقه تحت نفوذ آنان در غرب یعنی بین النهرین ایستگاه های ارتباطی و کاروانسرا هائی وجود داشته است . همانطور یکه میدانیم هنر و معماری عهد اشکانیان کاملا شناسائی و تحقیق نگردیده و بخصوص ویژگی های معماری و تزئینات معماری آن ناشناخته مانده و بنابراین نمی توان در حال حاضر از نحوه معماری یا توسعه کاروانسرای عهد پارتی نظریه ای را ارئه داد . ولی با مقایسه قلاع و شهرهای اشکانی که اخیرا در دشت گرگان شناخته شده می‎توان گفت احتمالا کاروانسراهای آن زمان از خشت و آجر بوده و بصورت مربع و مستطیل بنا گردیده و بر طبق شیوه معماری آن زمان دارای ایوانی بوده که محور اصلی بنا است و از پشت ایوان قضای باز حیاطی شکل وجود داشته و اطاقها واطراق گاه در اطراف حیاط ساخته می شده است . در دوره ساسانی اهمیت زیادی به ایجاد راهها و همچنین امنیت جاده ها داده شده ،در دوره اسلامی تحولات چشمگیری در احداث کاروانسراها  بوجود آمد و همانطور یکه قبلا گفته شد در ارتباط با مسائل اقتصادی . مذهبی و نظامی احداث اینگونه بناها وارد مرحله جدیدی شد و شکل تازه ای بخود گرفت .
منابع تاریخ و سفر نامه ها آگاهی مختصری در مورد کاروانسراهای اویل اسلام بدست می دهد . در دوره سامانیان ، آل بویه ، آل زیاد و غزنویان احداث بناهای عام المنفعه منجمله کاروانسراها رونق زیادی گرفت . که ویرانه هایش در کنار جاده خراسان هنوز به چشم می خورد . ایجاد راههای جدید و همچنین تامین امنیت جاده ها باعث روز افزونی تجارت و اقتصاد شد و در نتیجه در مسیرجاده  کاروانی برای آسایش کاروانیان کاروانسراهای متعددی احداث گردید . شیوه و سبک معماری بناهای مذهبی این دوره الگوی جالبی برای بنیاد دیگر بناهای سلجوقیان شد و رباط ها و کاروانسراهای این دوره عموما همانند مساجد با پلان ۴ ایوانی احداث گردیده رباط یا کاروانسرای روستای تاریخی ده نمک یکی از زیباترین یادگارهای آن دوره است که پس از یک هزار سال از زمان بنیاد آن در بیابانی تقریبا خشک محل آسایش و استراحتگاه موقتی برای مسافران بوده. اهالی روستا اعلام می نمایند بنای کاروانسرای پائین روستای دهنمک آرادان به دستور جهانگیر خان احداث شده است . حکمرانان صفوی در پایتخت و والیان در شهرستان ها کوشش فراوانی در ایجاد و توسعه  بنای کاروانسراها داشتند در مسیر جاده های زمینی، کاروانسراهای زیادی احداث شد این جاده با سنگ مفروش و در بعضی نقاط با پله های زیبا ساخته شد . آثار این جاده در نقاط شمالی کشور و راهنمای کویری هنوز بچشم می خورد انتصاب احداث ۹۹۹ کاروانسرا به شاه عباس گر چه بنظر اغراق آمیز می نماید ولی از طرفی اهمیت بنیاد کارونسرا ها را در آن دوره باز گو می کند .
از بررسی کارواسراهای سراسر ایران چنین بر می آید که اساس معماری کاروانسراهای ایران ، مانند سایر بناها ، تابع شیوه ، سنت و سبک رایج زمان بوده است . با این ترتیب می توان پنداشت که کاروانسراهای پیش از اسلام نیز تابع شیوه معماری زمان بوده و معماری خاصی نداشته است .ولی ذکر این نکته ضروری است که شیوه معماری ، محل و منطقه ، مصالح ساختمانی و موقعیت جغرافیائی نقش موثری در ایجاد اینگونه بناها داشته است کاروانسراهای حاشیه کویر نواحی مرکزی ایران درای بادگیر است که فصل تابستان هوای خنک را به اطاقهای کاروانسرا می رساند. بادگیرها عموما در جهت مقابل دروازه ورودی روی ایوانها ساخته می شده اند ، آبریز گاهها  در گوشه حیاط کاروانسرا و در زیر برجها ساخته شده است .
مصالح ساختمانی اصلی بنای کاروانسراهای ده نمک از خشت و  آجر  است سنگ به دو صورت مورد استفاده قرار می گرفته . در بعضی موارد سنگ ها کاملا استادانه تراش داده شده و در برخی اوقات از قطعات کوچک سنگهای نتراشیده استفاده کردند . در بعضی نقاط نیز از تلفیق سنگ و آجر پی بنا را  ساخته اند . نمای خارجی و داخلی عموما از آجر بوده است. در برخی از کاروانسرا ها از خشت و یا بلوک های خشتی استفاده می شده است .
سقف کاروانسراهای روستای ده نمک  نوک تیز و شیب دار است. بام ها اکثرا مسطح و باشیب کم ساخته شده اند و در قسمت هائی که اطاق های بزرگ دارند سقف ها شکل قوسی دارند . آب باران بوسیله ناودانهائی که در روی دیوار خارجی کاروانسرا ساخته می‎شد به بیرون از کاروانسرا هدایت می گردید ولی دربعضی‎از کارونسراها نیز ناودانهائی که در دیوار های حیاط داخلی کار گذشته شده مشاهده شده است . تمامی درها و پنجره ها و تو رفتگی دیوارهای حیاط و اطاقهاو ایوانها در زمان صفویه با سقف هلالی ساخته شده اند بسیاری از کاروانسراها همانند بناهای مذهبی همدوره خود دارای تزئینات معماری مانند : آجر کاری – کاشیکاری – گچ بری و سنگ کاری می باشد . تزئینات عموما در نمای خارجی کاروانسراها در قسمت دروازه ورودی ، طاقنما ها و ایوانها بکار می رفته است . از کاروانسرا هائیکه دارای تزئینات جالب توجهی می باشند . می توان رباط شرف – رباط چاهه ، مهیار ، رباط پسنج و کاروانسرای گذر نام برد .آرتور ابهام پوپ معتقد است که :«احداث و ایجاد کاروانسراها در ایران پیروزی بزرگ معماری ایران است و در هیچ جای دنیا کاربرد و ویژگی های خاص معماری آن را نمی توان دید ».مطالعاتی که توسط ماکسییم سیرو درباره طبقه بندی کاروانسراهای ایران در دوره صفوی و بعد از آن انجام گردیده و تقسیم این بناها به دو گروه کاروانسراهای کوهستانی و کاروانسراهای حیاط دار دشت ،کافی برای شناخت همه کاروانسراهای ایران نیست. گیرد.

آثار و بناهاى تاریخى و جاذبه‌هاى گردشگری:

به خاطر پیشینه تاریخى سکونت در روستاى تاریخی ده نمک و همچنین واقع شدن در مسیر جاده ابریشم،  آثار به جای مانده از دوره‌های گذشته قلعه ها و تپه‌هایی است که در سطح روستای ده نمک  به صورت چشم گیری به چشم می‌خورد. این قلعه ها نمایانگر وجود تمدن  در دوره‌های باستان در این روستا است که دارای قدمت چند هزار ساله می‌باشند و به سبب موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در مسیر تهاجم و لشگر کشی‌های اقوام مختلف، این قلعه ها ویران شده و بقایای برخی ازآن‌ها به صورت تپه‌های خاکی نمایان است.

مهم‌ترین قلعه های روستای تاریخی و گردشگری ده نمک  عبارتند از:

1. قلعه گبری
2. قلعه خرابه
3. قلعه محمد آباد
4. قلعه حسین آباد
5. قلعه عباس آباد

قلعه های روستای ده نمک :

صنیع‌الدوله در سفرنامه مراجعت ناصرالدین قاجار از خراسان می‌نویسد:

پس از طی مسافتی به روستای ده نمک می‌رسیم که در کتب قدیم به نام قریه الملح از آن یاد شده وعرب‌ها آن را قصر الملح  نیز خوانده‌اند. ده نمک قلعه مدوّری دارد تقریباً به ارتفاع بیست ذرع دیوار آن گبری و مدخل قلعه رو به مشرق و خندق و پل داشته است. آب ده نمک از رودخانه است و سر چشمه آن واقع در لزوزه خاک فیروزکوه از کوهی در طرف شمال موسوم به رُهمه می­باشد. از سرچشمه سه فرسخ است. در خارج قلعه ده و در این سنوات بعضی­ها خانه ساخته و در آن‌ها مسکن گرفته­اند.

روستای ده نمک یکی از منزلگاههای مهم مسیر جاده ابریشم بوده که دارای قدمتی از دوران قبل از اسلام تاکنون میباشد و در کتب قدیمه از آن به عنوان قریه الملح یا قصرالملح یاد شده است. روستای ده نمک دارای مجموعه بناهای قدیمی در ارتباط با جاده ابریشم (خراسان) هستند که عبارتند از:

• (دژ) قلعه مرتبط با دوره اشکانی
• کاروانسرای تخریب شده متعلق به دوران قبل و بعد از اسلام

• کاروانسرای قرون میانی اسلام
• کاروانسرای صفوی؛
• یخچالها یا آب انبارها مربوط به دوره ما قبل صفوی و صفوی.

یکی از این بناها که جنبه امنیتی این ایستگاه را بازگو میکند دژ یا قلعه ده نمک میباشد.

دژ ده نمک در روستای ده نمک و در کنار جاده قدیمی گرمسار– سمنان و به فاصله ۵۰ متری جنوب شرقی کاروانسرای صفوی ده نمک واقع شده است. بنایی تقریباً مدور با قطر داخلی ۵۵ مترو دیوار به ارتفاع ۱۲ تا ۱۴متر و به ضخامت ۲متر تا نیم متر که به درستی آنرا دژ یا قلعه نامید . بنای فوق با خشت و چینه ساخته شده است. ورودی بنا در بخش شرقی آن واقع شده است، در حاشیه جنوبی بنا زائدهای چهارگوش دیده میشود که احتمالاً به صورت برج و یا به عنوان بستری جهت ایجاد اتاقها و حجرهها دربخش فوقانی دژ عمل میکرده است.  دژ یا همان قلعه کبری روستای ده نمک از لحاظ پلان و شیوه ساخت به میزان زیادی قابل مقایسه با دژ پاده میباشد که هر دو در مسیر جاده ابریشم قرار گرفته اند و به احتمال زیاد هردوکاربری تدافعی و برقراری امنیت در این منطقه را به  عهده داشته اند . یخچالی نیز در حاشیه شمالغربی دژ قرار دارد که به سختی قدمت آن به قبل از اسلام میرسد ولی مطمئناً قدیمیتر از یخچال صفوی که در جنب کاروانسرای بالایی روستای ده نمک واقع  است که در نزدیکی آن قرار گرفته است و شاید از ارتفاع بلند دیوار دژ به عنوان دیوار سایه انداز یخچال استفاده میشده است

آب انبار کوچک روستای ده نمک

این آب انبار دقیقا مقابل درب ورودی کاروانسرای صفویه ده نمک و در ضلع جنوبی جاده اصلی روستا (تهران به مشهد )و در کنار قهوخانه ده نمک واقع بود . این آب انبار نیز همانند آب انبار چهل پله با خشت و آجر ساخته شده بود 

مخزن آب آنبار کوچک همانند دو آب انبار دیگر سرپوشیده و آب‌بندی‌شده و  ساخته‌شده در پایین‌تر از سطح زمین که به‌منظور ذخیرۀ آب‌آشامیدنی برای ایام کم‌آبی یا پایداری در برابر دشمن در هنگام محاصره شدن و  استفاده از آب خنک در تابستان در  روستا، دژها، مسیر راه‌ کاروان‌رو (جاده ابریشم)،  ساخته شده است.

آب‌انبار، برکه، حوض، مصنعه و نام‌های دیگر، مخازن آب زیرزمینی را میگویند  که برای رفع نیاز مردم بخصوص ساکنین روستا و رهگذران جاده ابریشم  برای تامین به آب شرب ساخته ‌شده است.

نحوه ساخت آب انبار، تصفیه و عایق بندی آن با اصول مهندسی و علمی مطابقت دارد. برای تصفیه از روش‌های فیزیکی و شیمیایی استفاده می‌شود. ته نشین شدن مواد زاید، اضافه کردن حجم مشخصی از نمک به منظور تجزیه آن ، استفاده از ترکیبات آهکی جهت گندزدایی و استفاده از کیسه‌های زغال به منظور بو گیری از جمله روش‌ها است.

در پشت این آب انبار باغچه مرحوم شرطعلی وجود داشت این آب انبار نیز همانند آب انبار چهل پله در ده هشتاد شمسی متاسفانه در طرحی که هیچ وقت اجرا نشد تخریب و به زیر خاک رفت بر اساس مصوبه میراث فرهنگی مقرربود در روبروی کاروانسرای شاه عباسی و میدانی احداث گردد تا مسافران ضامن آهو هم بتوانند اسراحتی در این مکان بنمایند و هم بازردیدی از بناهای روستا داشته باشند لیکن متاسفانه پس از تخریب آب انبار کوچک وهم سطح نمودن آن مسیر جاده عبوری نیز بر اساس مصوبه راه و ترابری عوض و جاده دیگری از بالای روستا کشیده شد .

آب انبارهای روستای تاریخی ده نمک از چهار عنصر اساسی تشکیل شده اند:

•  خزینه- به شکل استوانه (محل ذخیره آب) که در دل زمین ایجاد شده ، آب جاری از مسیر لرزوره ارتفاعات رودخانه بالای روستا  بر آن مسلط است.
• گنبد- پوششی به شکل نیمکره بر روی خزینه به منظور حفاظت آب از آلودگیهای محیطی و خنک نگهداشتن آن.
• پاشیر- راهرویی پلکانی جهت برداشتن آب از خزینه
• بادگیر- وسیله‌ای برای هدایت جریان هوا به درون آب انبار برای جلوگیری از فساد آب است
  تعداد بادگیرها از یک تا شش با توجه به شرایط کار متفاوت است. یکی از عمده ترین مصالح در ساختمان آب انبار دیمه (deimah) است ، که از آهک و خاکستر و ماسه بادی تشکیل شده است. این ملات ضمن آب بندی بنا ، از فساد آب نیز جلوگیری می کند.
• این  آب انبار دارای یک ورودی و پاشیر است که در رو به سمت جنوب میباشد
  در منطقه روستای تاریخی ده نمک با توجه به موقعیت و جمعیت آبادی و مخصوصا دسترسی  به آب شیرین ،سه آب انبار در روستا موجود بوده هر سه آب انبارهای روستای ده نمک در مرکز مسکونی و در نقطه مناسبی از گذرگاه اصلی ودر کنار کاروانسرای شاه عباسی ساخته شده اند.

دلایل ایجاد  آب‌انبار در روستای ده نمک را میتوان اینچنین بیان نمود .

الف) تبخیر شدن آب با توجه به کویری بودن محدوده روستا در اثر تماس مستقیم با گرمای خورشید و جریان هوا
ب ) فاسد شدن آب در هوای آزاد
ج) گرم شدن آب به علت تابش نور خورشید

 

آب انبار چهل پله روستای ده نمک:

آب انبار چهل پله یا به زبان ده نمکی ژیر آو : این بنا در روستای تاریخی و گردشگری ده نمک و روبروی آب انبار بالا و پائین جاده اصلی راه شوسه تهران به خراسان و نزدیک به  کاروانسرای شاه عباسی  و پائین آب انبار کوچک قرار دارد، این آب انبار با توجه به اینکه برای رفتن به مخزن یا پا شیر آن میبایست چهل عدد پله را طی نمود ملقب به چهل پله میباشد .

آب‌انبارهای روستای تاریخی ده نمک را میتوان چنین توصیف کرد که حوض سرپوشیده‌ای که در قدیم برای ذخیره آب و در زیر زمین ساخته شده و  مخزن آب سرپوشیده ودر پایین‌تر از سطح زمین است که آب آشامیدنی را برای روزهای کم آبی فراهم می‌نموده است .در آب انبار چهل پله شکل بنا، عایق بودن دیوارها، پایین بودن مخزن آب کمک می‌کرده که در روزهای گرم هم آب خنک و گوارا در دسترس باشد و تهویه و هواکشی به نحو مطلوب انجام شود.
شرایط اقلیمی‌ خشک و نیمه خشک روستای ده نمک از یک سو و قرار گرفتن آن بر سر راه کاروانها جاده ابریشم ، تاثیر ژرف و بنیادی در خلق پدیده‌ معماری بناهای روستا گذاشته است فن ساختمان و شیوه معماری آب انبار روستای ده نمک دارای اعتبار خاصی است؛ چرا که سازندگان این بنا با دقت و نکته‌سنجی بسیار، به مسایل عمده ای چون میزان فشار آب بر کف و سطح آب‌انبار، مساله اندود داخل بنا، تهویه، تصفیه و جلوگیری از آلودگی آب، توجه کامل داشته‌اند.
هنر تزیین نمای داخلی سنگ فرش کف آب‌انبار و نمای خارجی آب انبار روستای دهنمک،  نشان دهنده آن است که این بناها با بسیاری از ویژگی‌ها و روحیات ساکنان روستا، ارتباط نزدیک و مستحکمی‌ داشته است .

متاسفانه آب انبار چهل پله روستای تاریخی ده نمک  در اواخر ده هفتاد سقف آن تخریب و مخزن و پله های آن نیزدر زیر خاک مدفون گردید

قلعه خرابه بناهای تاریخی دیگر روستای ده نمک:

 قلعه خرابه: در ضلع جنوبی دژ ده نمک یا همان قلعه گبری روستای ده نمک بنای قلعه دیگری که  آثار اندکی از ویرانه های یک قلعه قدیمی تر دیده میشود که به احتمال زیاد همزمان با بنای دژ ساخته شده است.

• اطراف قلعه گودال عمیق و عریضی بوده که گرداگرد دژ را فرا گرفته و آن را خندق می نامند و در تمامی مدت سال پر از آب بوده تا دشمن نتواند به سهولت به داخل دژ دسترسی پیدا کند و اهالی از راههای زیرزمینی که در اطراف دژ به داخل قلعه ادامه داشته و بصورت مخفی میباشد خود را به داخل قلعه می رساندند. با توجه به سر حدی بودن قریه ده نمک در دوران قبل از اسلام به خصوص در زمان اشکانیان احتمال می رود این قلعه در زمان اشکانیان بنا گردیده باشد .
  این قلعه مستحکم که با خشتهای خام بزرگ ساخته شده تا اواسط دوره قاجاریه پا بر جا بود و پس از این تاریخ رو به ویرانی نهاده است به طوری که مرحوم صنیع الدوله در کتاب (مطلع الشمس) بدان اشاره می نماید در مواقع ظاهر شدن دشمنان، کشاورزانی که در اطراف روستا پراکنده و به کشاورزی و دامداری مشغول بودند گاهگاهی با نگاه کردن به قلعه متوجه پرچمی در بالای قلعه و یا با دود کردن آتش به وجود دشمن آگاهی پیدا می کردند یا پناه می گرفتند و یا از راههای زیرزمینی به داخل قلعه وارد می شدند

در کل منزلگاه ده نمک دارای مجموع های از بناها است که به گونه ایامنیت و شرایط لازم را برای مسافران و بازرگانان فراهم میکرد  و همگی رفت و آمد کاروانیان و داد و ستد را در ذهن انسان فرا میخوانند. تا چندی پیش در اطراف زیمن های این قلعه خرابه کشاورزان روستای ده نمک مشغول کشاورزی بوده و جنوب آن نیز ریل راه آهن تهران به خراسان عبور می کند در شمت غرب این دژ نیز چاههای قنات مزارع کاملا نمایان است

ده نمک و حمام قدیمی آن :

در گذشته ای نچندان دور در روستای ده نمک نیز حمام عمومی وجود داشت و اهالی محل اقلاً هفته ای یک بار به منظور نظافت به حمام می رفتند. با این تفاوت که مردان قبل از طلوع آفتاب وتا ساعت هشت صبح حمام می گرفتند و از آن ساعت تا ظهر و حتی چند ساعت بعد از ظهر حمام در اختیار زنان بود  و مجددا از ساعت چهار بعد از ظهر تا حدود هفت شب در اخیتیار مردان آبادی بود، حمام  قدیمی ده نمک به صورت خزینه ای بود . خزینه مکانی‌بود حوض‌ مانند که در بالای دیگ آتش حمام‌ قرار داشته و آب آن توسط  آتشخانه گرم می‌شد. آب خزینه معمولاً هر روز صبح اول وقت قبل از طلوع خورشید توسط حمامی از منطقه ماشین خانه پر میشد و به گفته اهالی قبل از ورود آب به خزینه حوضچه ای (به زبان ده نمکی ،حوضچه = خوت )بیرون حمام وجود داشت که ابتدا آب از منطقه ماشین خانه به خوت و سپس به چاله ای که در جنب حمام بود وارد میشد و از آنجا به خزینه اول که جنبه ذخیره آب را داشت وارد میشد و سپس به خزینه اصلی آب جریان پیدا می کرد با این روش گل و لای آبی که از منطقه ماشین خانه به سمت روستا روان شده بود گرفته میشد و در انتها آب مازاد خزینه (سرریز شده ) به سمت جنوب روستا روان و در حوض دیگری که برای خوردن گاو های روستا احداث شده بود می رسید . بعد از طی این مراحل آب جاری از ماشین خانه بسته و به سمت زمین های کشاورزی اهالی دهنمک روان می گشت . این حمام که بنای آن در شرق ده واقع شده است درب ورودی آن از سمت جنوب و ورودی آب آن از سمت شمال بود . برای ورود به این حمام ابتدا چند پله را باید طی میکردید (سطح حمام کمی پائین تر از سطح کوچه بود)تا به محوطه رخت کن (لباس کنی ) وارد میشدید در وسط آن حوضچه کوچکی قرار داشت بعد از آن باید به قسمت نظافت خانه (معرف به تمیز خانه ) وارد می شدید و پس از گذر از آن وارد محوطه حمام که به شکل مستطیل بود میشدید .که در قسمت غربی آن خزینه ها قرار داشتند این خزینه به وسیله شیری آب آن به خزینه اصلی وصل می گردید و در انتها نیز وارد چاله آب داغ که بیرون خزینه و در محوطه بود می ریخت  . تمامی بنای حمام خشت خام و گل بود که بعدها دیواره آن سیمان کاری گردید.

به گفته بزرگترهای آبادی بعدها به دستور وزارت بهداشت دوشهای را در پائین خزینه تعبیه کردند تا با اصول بهداشتی منطبق باشد همچنین بعد ها حمام کوچکی نه به صورت خزینه عمومی بلکه حمام خصوصی (یک نفره ) با دوش در کنار خزینه ساخته شد . البته ناگفته نماند زمانی که سه عدد دوش در خزینه نصب شد میبایست با طی کردن قریب به چندین پله به زیر زمین می رفتید و در آنجا دوش میگرفتید به عبارتی سطح دوش پائین تر از سطح خزینه بود . در بالای حمام در جهت ورود نور تعدادی نورگیر تعبیه شده بود این حمام تا چند سال پس از پیروزی انقلاب مورد استفاده اهالی قرار میگرفت لیکن با ساخته شدن حمام جدیدو آجری توسط جهاد سازندگی این حمام نیز به فراموشی سپرده شد و متاسفانه سقف بنا با بی تدبیری تخریب و با خاک یکسان گردید .

یادش بخیر حمام رفتن هم آدابی داشت یکی از آن آداب این بود که هر کس وارد حمام می شد، برای اظهار ادب نسبت به افراد بزرگتر که در صحن حمام ، مشغول کیسه کشیدن و صابون زدن بودند، یک سطل یا طاس بزرگ آب گرم از خزینه حمام بر میداشت و بر سر آن بزرگتر می ریخت.  وسایلی که  برای استحمام به همراه داشتند عبارت بودند از کیسه، لیف، تاس،شانه ، طشت، صابون، لگن، سفیدآب، آینه، ، ظرف حنا، لنگ، حنا، مورد،چراغ پیه سوز، وسمه، سنگ پا، گل سر، بقچه ،و…… بزرگترهای روستای ده نمک مگفتند باید آن دوران می بودید و مراسم رفتن عروس و داماد و همراه و رسم و رسوم آن دوران را می دیدید .

ساخت این حمام نیز داستان زیبایی دارد در قدیم ساختن حمام و آب
انبار همچون ساختن مسجد، یکی از مبانی خیرات و مبرات به
شمار می
رفت. افراد متمکن و خیرخواه جهت کسب ثواب اُخروی و برجای گذاردن نام نیک خویش و کسب شرف و افتخار دنیوی اقدام به ساختن مسجد، حمام و آب
انبار می
نمودندبه گفته اهالی روستا  شخصی به نام گل باز خان که گویا عازم سفر مکه مکرمه بوده در توقفی که در روستای ده نمک داشته نیاز به حمام پیدا می کند که این امر منجر به آن میشود که که سفر خود را انجام ندهد و هزینه خانه خدا را صرف ساخت و احداث حمام قدیمی روستا می نماید.