تابستان ۹۲، سال بیست و دوم، شماره ۸۸، صفحه ۱۷۵ تا ۱۸۶ هندسه و سازوکار گسل گرمساراز دوره نئوژن تا به امروز محققین : سید آرمان هروی *۱ ، حمید نظری ۲ ، علیرضا شهیدی ۳ و مرتضی طالبیان ۲ کارشناس ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.۲ استادیار، پژوهشکده علوم زمین، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تهران، ایران. ۳ دکتری، سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تهران، ایران
چکیده تحقیق در باب گسل گرمسار و روستای ده نمک:
گسـل گرمسـار با درازایی نزدیک به ۷۵ کیـلومتـر بـا راسـتـای تقریبی خـاوری – بـاختری در شمال گرمسار و در دامنه جنوبی بخش خاوری البرز مرکزی با شیب رو به شـمال، در ادامه خـاوری گسـل ایـوانکـی دیده میشود. برپایه مطالعات ریخت زمین شناسی انجام شده در این پژوهش سـامانه گسـلی گرمـسار به ۵ قطعه ساختاری قابل تقسیم است که از خاور )روستای ده نمک( به باختر )ایوانکی( گسترش مییابد و با توجه به این قطـعهبندی میتوان پاره گسل کوه سرخ در بخش باختری گرمسار در تاقدیس کوهسرخ را به عنوان گسلی مستقل با شیب به سوی شمال و سازوکار فشاری همراه با مؤلفه کوچک برشی چپگرد در نظر گرفت. بر پایه مشاهدات و اندازهگیری تنش دیرین در گستره گسل گرمسار، در ایستگاه بنکوه و در بخش خاوری گسل گرمسار میتوان چنین انگاشت که سوی تنش دیرین در محدوده زمانی نئوژن شمالی – جنوبی با مؤلفه فشاری بوده است. در حالیکه بر پایه دادههای بهدست آمده از مطالعات ریختزمینساخت سازوکار جوان و چیره گسل گرمسار در پاره خاوری )پارهگسلی )۱ چپ بر همراه با مؤلفه فشاری است. از سوی دیگر در تاقدیس کوهسرخ در بخش باختری گستره مورد پژوهش، سوی تنش را میتوان در دوره کواترنری خاوری- باختری و تحتتأثیر گسل راندگی با مؤلفه چپگرد در نظر گرفت. بر پایه این پژوهش از دیدگاه هندسی گسل گرمسار گسلی با شیب به سوی شمال و قابل قطعهبندی به ۵ پارهگسلی است که با توجه به راستا و هندسه هر پارهگسلی، سازوکار آن از چپبر با مؤلفه فشاری تا کششی قابل تقسیمبندی است و گسل گرمسار در ردیف گسلهای فعال در بازه زمانی کواترنری بهشمار میرود. بیشینه و کمینه جابهجایی افقی چپبر اندازهگیری شده بر روی این گسل برابر ۲۲۰ متر و ۴ متر بر روی پارهگسلهای ۱ و ۳ از سامانه گسلی گرمسار بر روی آبراهههای جابهجا شده قابل مشاهده است .نویسنده مسئول: سید آرمان هروی
زمینشناسی و زمینساخت
منطقه مورد مطالعه از دید جغرافیایی در بخش جنوبی کوههای البرز مرکزی قرار دارد و شهر گرمسار بزرگترین و نزدیکترین مرکز جمعیتی در پهنه جنوبی سامانه گسلی گرمسار رو به گسترش است.
منطقه مورد مطالعه جزیی از رشتهکوه البرز و در جنوب مرکزی آن است که ناحیه گرمسار و ایوانکی که به عنوان دروازه کاسـپین معروف است را نیز دربرمیگیرد. کهنترین واحدهای قابل مشاهده در این نـاحیه واحدهای ائوسن سازند کرج هستند. پس از آن واحد نمکی الیگوسن سازند سرخ زیرین است. سازند سرخ باالیی با سن میوسن بر روی رسوبات سازند سرخ زیرین نهشته شده است. سازند هزاردره و رسوبات کواترنر نیز در مراحل پایانی نهشته شدند وجود واحد نمکی سازند سرخ زیرین به عنوان یک سطح جداکننده خمیری روی الیههای رویی بسیار تأثیرگذار بوده است. همچنین در اثر زمینساخت و عوامل دیگر مانند فرسایش و نیروی گرانش این توده نمکی به صورت یک نمک شار بیرونریزی داشته که یکی از بزرگترین نمک شارهای قارهای است.
این برونریزی نمک در محدوده میان گرمسار- ایوانکی سبب تشکیل یکی از گستردهترین صفحات نمکی نابرجا در سطح خشکی شده است. این پدیده زمینشناسی نمایانگر الیه نمکی با اهمیتی در میان رسوبات سنوزوییک است.
از دیدگاه پیشینه زمینشناختی برای این بخش از دامنه جنوبی البرز، دیرینهجغرافیا و زمینساخت، افراد مختلف جایگاههای گوناگونی برای آن پیشنهاد کردهاند. برای نمونه Berberian & King (1981( آن را در ایران مـرکزی و گـروه دیگری چون Stocklin (1968(، افتخارنژاد )۱۳۵۹( و نبوی )۱۳۵۵( در تقسیمبندی خود این منطقه را تقریباً مرز تدریجی میان ایران مرکزی- البرز و کپهداغ میدانند.